مهدی صادقی : معتقدم زمان پندگویی و نصیحت‌فرمایی نسل‌های پیشین به پایان آمده است و نسل امروز حرف‌های فراوانی برای طرح در فضای گرافیک حرفه‌ای ـ هنری دارد. عادت کرده‌ایم و چنین پنداشته‌ایم که طراحان امروز فقط باید شنونده باشند ، از همین روست که دیگر رسانه‌ها به سراغ آنها نمی‌روند و بیشتر مایلند برای این نسل بگویند تا از آنها بشنوند. خوشحالم که این حرکت نادرست رسانه‌ای ، در "رسم" جایی ندارد. نسل امروز خوب می‌فهمد ، می‌داند ، تست ، تجربه و حتی خطا می‌کند ، اما اهل تحقیق هم است و شنیدنی‌ها و دیدنی‌ها زیادی دارد. این مبنای حرکت "رسم" است.
چندی پیش چهار سوال را مطرح و از همه طراحان ، بویژه نسل امروز دعوت کردیم تا درباره ماهیت و چیستی پوستر از منظر خوشان بگویند و بنویسند. شهاب سیاوش نخستین طراح جوانی است که به این سوال‌ها پاسخ داد. او متولد 1364 و دانش‌آموخته عمران است و پاسخ‌هایش نشان می‌دهد با کتاب و مطالعه مانوس است:

چند اثر گرافیک از سیاوش

چه تعریفی از پوستر دارید؟
جرج برنارد شاو می‌گوید:" پاسخ دادن به هیچ سوالی دشوارتر از سوالی نیست که پاسخش مشخص است". وقتی می‌گویند پوستر ، شما به یاد چیزی مانند درخت ، باتری یا نان برنجی می‌افتید؟! اگر می‌افتید که این گفتگو را ادامه ندهید و اگر نمی‌افتید ، پس به یاد چه می‌افتید؟! همان چیز پوستر است! بعضی از مفاهیم این قدر جاافتاده و ملموس هستند یا به مرور زمان می‌شوند که نیازی به تعریف ندارند. مثلا وقتی به شما می‌گویند: "فیلم" ، شما نمی‌پرسید فیلم چیست؟ می‌دانید که فیلم چیزیست که دیده می‌شود ، متحرک است ، در سینما و در خانه یا از تلویزیون می‌شود آن را دید و چیزهای دیگر. راجع به پوستر هم همینطور است. بطور مثال بعد از تماشای فیلم ، وقتی از سینما خارج می‌شوید و به دوست‌تان می‌گویید: "اینکه فیلم نبود . . . ". آیا منظورتان اینست آن چیزی که دیده‌اید فی‌الواقع ماهیت دیگری غیر از فیلم بوده است؟ خیر ، منظور شما اینست که آن فیلم براساس معیارهای زیبایی‌شناسی و سیستم تفکری شما ،  شایسته عنوان "فیلم" ، بعنوان یک ذات هنری نیست و نمی‌توان آن را فیلم به حساب آورد. غرض اینکه مشکل ، تعریف ماهیت پوستر بعنوان یک مفهوم نیست ، بلکه مشکل در ارزش‌گذاری و سنجش است که اولین لازمه آن ، وجود یک معیار است. وقتی معیار و مبنایی وجود داشته باشد ، در مقایسه با آن ، بقیه آثار قابل سنجش خواهد بود. این مبحث در بسیاری از کتاب‌های چیستی هنر و مفهوم هنر بررسی شده و به نتیجه نرسیده است. پس حالا مشکل بیشتر شد. اولا باید بگوییم معیار چیست؟ و دوم اینکه چه کسی صلاحیت دارد تا معیار را تعیین و براساس آن قضاوت کند؟
به اعتقاد من ، معیارهای بررسی یک پوستر به دو دسته خیلی کلی تقسیم می‌شود: درونی وبیرونی. درونی‌ها شامل پیام ، ایده و اندیشه طراح و حس کلی اثر می‌شود و بیرونی‌ها مانند تکنیک ، سبک ، ساختار ، زیبایی‌شناسی و . . . بحث پیرامون هر کدام از این مسایل ، خودش مقاله‌ها می‌طلبد ، پس به همان چیزهایی که از این مفاهیم در سر داریم ، بسنده می‌کنیم. اما صلاحیت با چه کسانی است؟ جواب ، منطقا می‌شود استادان ، پیشکسوتان و دانشگاهیان. اما آیا همیشه همینطور است؟ اگر اینطور بود که مشکلی نداشتیم و اصلا طرح چنین پرسش‌هایی لازم نبود. چون اصولا نظرات فرهیختگان کنونی برای نسل بعدی ، تا جایی برش دارد که نسل بعدی هم بخواهد مانند نسل گذشته فکر و کار کند. اگر کسی پیدا شد و گفت: "ما نمی‌خواهیم مثل شما کار کنیم" ، مطمئنا و حداقل تا آنجایی که من می‌دانم ، نمی‌توانیم او را حلق‌آویز کنیم! غرض اینکه همیشه کسانی بوده‌اند که تمام چارچوب‌های قبل از خود را فرو ریخته و بنایی مستحکم‌تر از آن ساخته‌اند. یک مثال: گریفیث برای سینما دوستان نامی آشناست. کسی که از پایه و اصول دکوپاژ ، تدوین ، زوم ، کلوزآپ ، حرکت دوربین و خیلی چیزهای دیگر را به سینمای آن دوران اضافه کرد. الان ممکن است بعضی‌ها بپرسید اصلا بدون این تمهیدات ، مگر سینمایی هم بوده است؟ اما سینماگران هم‌عصر او کارهای او را خیانت به هنر نوین سینما و مایه نابودی آن تلقی می‌کردند. در اینجا دو گزینه پیش روی گریفیث قرار داشت: اول اینکه پس از مدتی کلنجار رفتن با خودبه این نتیجه رسید که: "بله ، اینها درست می‌گویند و من یک خائن به هنر سینما هستم و باید بروم خودم را دار بزنم". دوم اینکه بگوید: "شما هرچه می خواهید بگویید ، اما من کار خودم را می کنم و یک روز اشخاصی مثل  فرانسیس فورد کاپولا به من افتخار خواهند کرد". احتمالا پیشکسوت‌ها از قسمت اول خیلی خوششان آمده است! و جوانان جویای نام از قسمت دوم! سخنان و راهنمایی پیشکسوتان هم برای خودش جا و مکانی دارد.

کارکرد و ماهیت پوستر چیست؟
اگر بطور ذاتی بخواهیم بدانیم که پوستر چه بوده و باید باشد ، خود بحث دیگری است. باید به اولین کسی که اولین پوستر را طراحی کرد و از این نام برای آن استفاده کرد ، مراجعه کنیم که البته این راه هم به نتیجه نمی‌رسد. چون معمولا آغازگران یک راه ، خود نمی‌دانسته‌اند که چه راه بزرگی را آغاز کرده‌اند. چونان برادران لومیر در سینما که بعد از مدتی بیان کردند این چیزی که به عنوان سینما ابداع کرده‌اند ، عمر چندانی نخواهد داشت و از بین خواهد رفت. حال آنکه چنین نشد و این تعریف یا تعریف‌هایی از این دست که "هر چیزی که بر روی کاغذ چاپ شود ، بر دیوار نصب شود ، جنبه اطلاع‌رسانی داشته باشد و تلفیقی از تصویر و متن باشد ، پوستر نامیده می‌شود" ، چه مشکلی را از چه کسی مرتفع می کند؟ بیاییم رو راست باشیم. خودمان هم می‌دانیم که مشکل جای دیگر است. در حوزه کارکرد همانطور که می‌دانیم از تبلیغات کاملا تجاری گرفته تا پوسترهای کاملا شخصی ، در حیطه پوستر قرار می‌گیرند ، اما اینکه ایجاد تداخل در این حوزه‌ها تا چه حد جایز است و اصولا مخاطب عامی در این وانفسا چه گناهی مرتکب شده ، بحث دیگری است. این را داخل پرانتز بگویم نمی‌دانم که چرا هر وقت از مخاطب عامی سخن به میان می‌آید ، ذهن‌ها بسوی فونت زر 72 و تکه‌های برش خورده از عکس‌ها یا ایلوستراسیون‌های دهه60 می‌رود. خیر ، چنین نیست و مخاطب عامی هم انسان است و تغییر می‌کند! اینکه آیا می‌توان تنها بدلیل سلیقه شخصی هر کاری را بعنوان پوستر به خورد ملت داد یا برعکس ، به بهانه پیام و مفهوم ، باید کلا زیبایی‌شناسی و حس اولیه بشر یعنی همان زیباپسندی را به کنار گذاشت. باز این هم بحث گسترده‌ایست. هر چند که به نظر من خوش‌خیالی است اگر تصور کنیم که با یک پوستر می‌توانیم پیامی را به جامعه منتقل کنیم. چرا که شما با یک میلیون متر مربع کاغذ هم نمی‌توانید چیزی را به کسی که نمی‌خواهد ، بقبولانید و بر عکس با یک برگه اعلان A5 هم می‌توانید حرف‌تان را بزنید ، اگر مخاطب شما بخواهد بپذیرد یا حداقل فکر کند که بپذیرد یا نپذیرد. دیگر اینکه پیام و مفهوم اصولا راجع به پوسترهای هنری و غیرتبلیغاتی کاربرد دارد. ما هم که به غیر از پوسترهای اطلاع‌دهنده نمایشگاهها و همایش‌ها یا پوسترهای شخصی که با علایق طراح در ارتباط است ، چیز دیگری نمی‌بینیم.
اینکه بعضی از طراحان می‌خواهند اثبات کنند که زیبایی پوستر اصلا مهم نیست و حتی گاهی گناه هم محسوب می‌شود ، خود دلایلی دارد: اول اینکه نمی‌توانند ، اما می‌خواهند. دوم ، می‌توانند اما نمی‌خواهند و سوم اینکه می‌بینند که دیگران با 15 – 10 کار زیبا ، از آنها مشهورتر شده‌اند ، در حالی که خودشان بیش از 1500کار هنری خلق کرده‌اند ، اما بقالی سرکوچه‌شان هم آنها را نمی‌شناسد!
من شخصا پوستر را مانند یک فیلم خیلی کوتاه می‌دانم که همانند یک فیلم اگر جذابیت لازم را داشته باشد ، شما تمایل دارید که بارها آن را ببینید و یا بخشی از آن را بازبینی کنید یا در ذهن خود بارها آن را مرور کنید. به عبارتی ، ذهن‌تان با آن درگیر می‌شود. پوستری که خود را لو می‌دهد ، مانند فیلمی است که شما انتهایش را از همان ابتدا تشخیص می‌دهید و گاهی با این وجود تا انتها آن را تماشا می‌کنید ، اما لذت نمی‌برید. دقیقا مانند پوستری که ممکن است چیزی بگوید ، اما لذت بصری به شما ندهد. همانطور که گاهی فیلمی فقط قرار است روابطی را هوشمندانه و روانشناسانه بیان کند ، مانند فیلم "پدرخوانده". گاهی پوستر هم فقط روایت می‌کند. آیا فیلم‌های دیگری راجع به مافیا ساخته نشده است؟ آیا مفاهیم یا پیام فیلم بود که باعث موفقیت آن گشت؟ آیا پس از دیدن این فیلم تمام اعضای مافیا استعفا داده و به کارگری مشغول شدند؟ آیا پس از این فیلم ، قاچاق و قتل و جنایت کاهش یافت؟ هر چند که تحقیقی در این زمینه صورت نگرفته است و لازم هم نبوده است ، اما اغراق نیست اگر بگوییم که بخاطر اقبال عمومی این فیلم و شخصیت‌های آن ، گرایش به سمت مافیا شاید بیشتر هم شد! پس آیا فیلم ناموفق بوده است؟ خیر ، بدلیل اینکه چون دوران پیام دادن و اصلاح مردم با یک کار هنری ، سپری شده است. ممکن است به نظر شما جالب نباشد ، اما شده است! هر چند که آلفرد هیچکاک هم گویا گفته است:" اگر می‌خواهید پیام بدهید به تلگرافخانه بروید! ". ممکن است بگویید:" این بابا دارد پرت و پلا می‌گوید ، سینما فرق دارد". بله ، دقیقا ، چون من با شما فرق دارم و اصلا قرار نیست که همه مثل هم یا راحت‌تر بگویم همه مثل یک نفر فکر کنیم. به نظر من گرافیک هم مانند سینما و موسیقی ، ژانری ست.

آیا تعاریف و کارکردهایی که پیش‌تر برای پوستر ترسیم شده است ، جوابگوی نیاز امروز هست؟
ما هنوز که هنوز است درگیر مکتب‌ها ، شیوه‌ها ، نام‌ها و تعاریف هستیم ، در حالی که دیگران متوجه شده‌اند که دیگر مثل سال‌های گذشته نیست که هر مکتبی ، جنبشی به پا می‌کرد و تمام عالم هنر را درگیر می‌ساخت. به همین دلیل است که در مکاتب جدید و امروزین ، تعصبی مشاهده نمی‌کنید. چون به راحتی به هر حرکتی ، نام جدیدی می‌دهند و از کنار آن گذشته بسوی مفهوم و ماهیت اصلی هنر می‌روند. اگر بخواهیم هنر را کلا بعنوان یک انسان در نظر بگیریم که از سال‌های بسیار دور با پیدایش بشر به دنیا آمده و جوانی را طی کرده به اعتقاد من اکنون به پیری رسیده است و تاب و توان این خط‌کشی‌ها و گروه‌بندی‌ها را ندارد. آیا تصادفی است که در دوران حاضر نقاشان ، گرافیست می‌شوند ، گرافیست‌ها ، کاریکاتوریست می‌شوند و . . .
به هر حال چه هنر را خط‌کشی شده و چه بعنوان یک ماهیت واحد در نظر بگیریم ، فرقی نمی‌کند. در حدود سی چهل سال قبل تکلیف جامعه هنری ایران تا حدودی مشخص بود. بیشتر هنرمندان با توجه به فضای بازِمراودات هنری با غرب ، با اصول و مبانی مکتب‌ها و هنرمندان به خوبی آشنا بودند و در بحث گرافیک پر تیراژ هم که با ظهور صنعت چاپ ، توجه بیشتری را به خود جلب کرد ، کاملا و از نزدیک در ارتباط بودند. اما بعدها ما تبدیل به انسان‌هایی شدیم که گویا در منظومه دیگری خارج از این کوازار زندگی می‌کردیم و گفتیم می‌خواهیم هنر اصیل خودمان را به منصه ظهور برسانیم که تبعا موفق نشدیم! پس دوباره سوار سفینه‌هایمان شدیم و به وطن مراجعت کردیم و در عین ناباوری بعد از برداشتن ماسک‌های اکسیژن خود ، متوجه شدیم که نه ، خفه نشده‌ایم! می‌توانیم نفس بکشیم! پس هستیم! بعدها حتی تعجب‌مان بیشتر هم شد چون به کشورهای دیگر هم رفتیم و مشکلی پیش نیامد و در اینجا بود که متوجه شدیم این مردمان چیزهایی می‌گویند که ما انگار خوب متوجه نمی‌شویم. بعد از اینکه برای ما توضیح دادند که عزیران من وقتی شما در کوازار X625 بودید ، ما در اینجا داشتیم بنیان‌های هنری عصر جدید را پایه‌ریزی می‌کردیم و شما تشریف نداشتید تا چیزی از خودتان به آن اضافه کنید. تازه متوجه شدیم که چه خبر شده است. البته اگر متوجه شده باشیم ، من که بعید می‌دانم!

مرز نظم و بی‌نظمی ، خلاقیت و استانداردسازی ، تنوع و تشتت در بیان فرمی و محتوایی پوستر ، چگونه مشخص می‌شود؟
اینکه اصولا بعضی از مفاهیم به نظر ما فی‌ذاته مثبت و بعضی دیگر منفی هستند ، همیشه برای من جالب بوده است. براساس گفته انیشتین ، جهان بسوی بی‌نظمی می‌رود. اما از کجا معلوم که در قرن‌های بعدی ، آن نوع بی‌نظمی ، خود نوعی نظم نباشد؟ اصولا چرا بی‌نظمی نادرست است و نظم درست است ، چون بی‌نظمی فاقد نظم و در واقع "عینیت نبود نظم" است. یعنی وقتی نظمی نباشد می‌گوییم بی‌نظمی. پس قرار است در یک اثر بی‌نظم "نبود نظم" را ثابت کنیم ، اما چطور می‌توانیم نبودن چیزی را ثابت کنیم؟ بر فرض هم که ثابت کردیم ، آیا به اصطلاح "نبود یک ویژگی" می‌تواند نابودی یک اثر را به همراه داشته باشد؟
عین همین ماجرا در مورد تنوع و تشتت هم مصداق دارد. اما خلاقیت و نوآوری بحث دیگریست. به اعتقاد من خلاقیت ، ذاتی و خوداکتسابی است. یعنی خود هنرمند اگر بخواهد ، می‌تواند خلاقانه یا نوآورانه کار کند یا نکند. غرض اینکه در حال حاضر برای خیلی‌ها صرف نمی‌کند که خلاقانه کار کنند. وقتی که به بهانه ایجاد یک سبک منحصر به فرد ، تکرار را جایز می‌دانیم ، دیگر صحبت از خلاقیت مسخره است. وقتی که همیشه در حال فکر کردن و اجرا کردن یک پوستر به سبک خودمان فکر می‌کنیم ، جایی برای نوآوری باقی نمی‌ماند. یک مثال می‌زنم. طراحی در کره مریخ به من گفت که برای طراحی پوسترهایش ، "تک پرسوناژ"ی را انتخاب کرده و روی آن می‌نویسد و بعد در دانشگاه ملی مریخ هم تدریس می‌کند و به دانشجویانش می‌گوید که پیام ، مفهوم و ارتباط پوستر با موضوع بسیار مهم است! البته ایشان یکی از بزرگ‌ترین و محترم ترین طراحان مریخ است. یکی از دانشجویان برخاسته و از او پرسیده بود که ببخشید چطور هنگامی که درحال طراحی پوستر به "تک پرسوناژ"  فکر می‌کنید ، در عین حال کار شما توام با خلاقیت هم می‌شود؟ در این حالت آیا غیر از اینست که خلاقیت شما محدود به تغییر فرم آن "تک پرسوناژ" می‌شود؟ و آنست که برای شما تصمیم می‌گیرد؟ استاد شیوه جالبی را برای پاسخ به دانشجویش انتخاب کرد که در مریخ خیلی خوب جواب می‌دهد: "هیچ جوابی نداد". اما همین طراح وقتی که کارهایش را برای شرکت در بی‌ینال بین کوازاری در سیاره تیر برده بود ، چون آنجا جایزه می‌دادند ، توضیح داد که اینها با توجه به تصویرگری‌های قدیمی سیاره‌اش انجام شده است! ولی داوران بی‌ینال هر چه قدر زور زدند که بفهمند ارتباط بین یک پوستر فیلم با یک اثر نگارگری قدیمی در چه بوده است و اینکه اصولا این دو ، یعنی طراحی پوستر و تصویرگری قدیمی ، چه ربطی به هم دارند ، چیزی نفهمیدند! در نتیجه برای اینکه ضایع نشوند و ثابت کنند که فهمیده‌اند در این پوستر چه خبر است ، یک جایزه به او دادند. 
اصولا خلاقیت با تکرار نمی‌تواند یک جا جمع شود. پس وقتی طراحی ، خودخواسته به ورطه تکرار می‌افتد ، به نظر شما دلیلش چیست؟ دلایل متعددی دارد: اول از همه راحتی و آسودگی طراح است. هر جا به هر منتقدی که برخورد کند ، می‌گوید:"این شیوه و سبک کاری من است". دوم شهرت است و سوم هم بین‌المللیزه شدن. چون بیچاره های آن طرف آب می‌گویند:" این هنرمند سبک خود را پیدا کرده است و مظلومانه در صدد ثابت کردن حقانیت وجودی خویش تلاش می کند پس به این هم کمک کنیم و دستش را بگیریم. آفرین ، تو هم می‌توانی پوستر طراحی کنی ، کامپیوتر هم داری؟! ما واقعا نمی‌توانیم باور کنیم! پس شما هم وقتی می خواهید بیایید کشور ما ، با هواپیما میایید! عجب! این ایران عجب پیشرفتی کرده! آفرین! . . .
دقیقا ماجرای سینمای ایران در عرصه بین‌المللی که یک سرخوردگی افتخارآمیز بود ، برای گرافیک ایران هم در حال تکرار شدن است و جالب اینجاست که انگار نمی‌دانیم که این مسایل در اروپا ، آسیا یا هر کجا به غیر از ایران مرحله‌ای و مقطعی است و بزودی فراموش می‌شود. یک نفر از بزرگان که بسیار برای کارهای او ارزش قائل هستم ، می‌گفت:"من همراه کارهایم می‌روم تا برای آنها توضیح بدهم و بسیاری مطلب و کتاب هم همراه می‌برم!" دیگری می‌گوید: "چرا فلان استاد ، تایپوگرافی ایرانی را تغییر داده است و مشکل ما و گرافیک امروز همین است". جالب است که به گفته آقایان اگر رجوع کنیم معلوم نیست که گرافیک ما بالاخره بین‌المللی شده یا کم‌ارزش و دچار گمراهی‌های جوانان است؟ هر چند این کلمه "بین‌المللی" ارزشی ندارد ، اما بالاخره ما که هیچ ملاکی برای ارزیابی کارهای هنری‌مان نداریم ، به گفته آقایان باید گوش به دهان خارجی‌ها باشیم تا برایمان تعیین کنند که چه کاری خوب است و چه کاری نیست.

صحبت پایانی؟
صحبت از چیستی و بیان ماهیت وجودی یک پدیده و تبیین بی‌کم و کاست آن ، هر چند امکان ندارد ، ولی در راه تکثیر یا ایجاد آن پدیده هم کمک نمی‌کند. فرض کنیم که ما یا شما پوستر را بالاخره تعریف کردیم و دانستیم که پوستر چیست و به گوش همه رساندیم. آیا می‌توانیم بر همگان نظارت داشته باشیم که حتما براساس این تعریف ، پوستر طراحی کنند؟ آیا می‌توانیم آنچه را که در ذهن داریم عینا به دیگران هم منتقل کنیم؟ از آنجایی که سالهاست کار برنامه‌ریزی شده و اصولی درباره هنرهای تجسمی انجام نداده‌ایم ، با یک سردرگمی عمومی مواجه هستیم. من معتقدم تاکنون از این سوال‌ها به نتیجه‌ای نرسیده‌ایم. این جمله را هم در پایان از "اسکار دانت" نقل کنم که می‌گوید:"دنیا به تعداد بیشتری نوابغ متواضع نیاز دارد ، متاسفانه تعدادمان کم شده است".

اخبار مرتبط :

ـ به این چهار سوال پاسخ دهید